Cha mẹ mất để lại đất nhưng không nói rõ chia cho ai là tình huống rất dễ phát sinh mâu thuẫn. Có gia đình cho rằng các con đương nhiên được chia đều; có người nghĩ ai đang ở trên đất hoặc giữ sổ đỏ sẽ được hưởng toàn bộ. Những cách hiểu này đều có thể không đúng.
Đất cha mẹ mất để lại được chia theo di chúc hợp pháp; nếu không có di chúc, di chúc không hợp pháp hoặc có phần di sản chưa được định đoạt thì chia theo pháp luật. Trước khi tính phần của từng người, gia đình phải xác định chính xác phần đất thuộc quyền của người đã mất, những người còn sống tại từng thời điểm mở thừa kế và các nghĩa vụ tài sản phải thanh toán.
Mục lục:
1. Đất cha mẹ mất để lại có được chia ngay cho các con không?
Theo Điều 612 Bộ luật Dân sự 2015, di sản gồm tài sản riêng của người chết và phần tài sản của người chết trong tài sản chung với người khác. Vì vậy, chỉ phần quyền sử dụng đất thuộc về người đã mất mới được đưa ra chia thừa kế.
Đối với quyền sử dụng đất có được trong thời kỳ hôn nhân, Điều 33 Luật Hôn nhân và gia đình xác định đây thường là tài sản chung của vợ chồng, trừ trường hợp được thừa kế riêng, tặng cho riêng hoặc có căn cứ chứng minh là tài sản riêng. Do đó, việc sổ đỏ chỉ ghi tên cha hoặc chỉ ghi tên mẹ chưa phải lúc nào cũng đủ để kết luận toàn bộ đất là tài sản riêng của người đứng tên.
2. Cha mẹ có di chúc thì đất được chia thế nào?
Nếu cha mẹ để lại di chúc hợp pháp, quyền sử dụng đất về nguyên tắc được chia theo ý chí thể hiện trong di chúc. Người lập di chúc có quyền chỉ định người thừa kế, phân định phần di sản của từng người hoặc giao nghĩa vụ cho người thừa kế.
Tuy nhiên, cần kiểm tra ba vấn đề quan trọng.
Di chúc có hợp pháp không?
Di chúc chỉ có giá trị khi người lập minh mẫn, sáng suốt, tự nguyện; nội dung và hình thức không trái quy định pháp luật. Di chúc có dấu hiệu bị ép buộc, giả mạo chữ ký, lập khi người để lại tài sản không còn minh mẫn hoặc không đáp ứng yêu cầu về hình thức có thể phát sinh tranh chấp.
Người lập di chúc có quyền định đoạt toàn bộ thửa đất không?
Một người chỉ được lập di chúc đối với tài sản thuộc quyền của mình. Ví dụ, đất là tài sản chung của cha mẹ nhưng cha lập di chúc để lại toàn bộ thửa đất cho một người con thì trước tiên vẫn phải xác định phần quyền sử dụng đất của mẹ. Phần của mẹ không tự động trở thành di sản của cha.
Có người thừa kế bắt buộc không?
Theo Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015, một số người vẫn có thể được hưởng ít nhất bằng hai phần ba suất của một người thừa kế theo pháp luật, dù di chúc không cho họ hưởng hoặc cho hưởng ít hơn. Nhóm này gồm: Cha, mẹ của người lập di chúc; Vợ hoặc chồng của người lập di chúc; Con chưa thành niên; Con thành niên không có khả năng lao động.
Quy định này không áp dụng nếu người đó từ chối nhận di sản hợp lệ hoặc thuộc trường hợp không được quyền hưởng di sản.
3. Cha mẹ không để lại di chúc thì ai được hưởng đất?
Khi không có di chúc, di chúc không hợp pháp hoặc có phần di sản không được định đoạt trong di chúc, phần đất đó được chia theo pháp luật.
Theo Điều 651 Bộ luật Dân sự 2015, hàng thừa kế thứ nhất của người chết gồm: Vợ hoặc chồng; Cha đẻ, mẹ đẻ; Cha nuôi, mẹ nuôi; Con đẻ, con nuôi.
Những người cùng hàng thừa kế được hưởng phần di sản bằng nhau. Người ở hàng thừa kế sau chỉ được hưởng khi không còn ai ở hàng trước do đã chết, không có quyền hưởng, bị truất quyền hưởng hoặc từ chối nhận di sản.
Như vậy, nếu cha mất trước thì người hưởng di sản của cha có thể gồm mẹ, ông bà nội còn sống và các con. Khi mẹ mất sau, di sản của mẹ lại được xác định và chia tại một thời điểm khác. Không nên gộp toàn bộ tài sản của cả cha và mẹ rồi chia ngay cho các con nếu chưa xác định hai lần thừa kế này.
4. Mỗi người được chia bao nhiêu? ví dụ dễ hiểu
Giả sử cha mẹ có 600 m² đất là tài sản chung, mỗi người có quyền đối với một nửa. Gia đình có hai người con; cha mất trước, không để lại di chúc; tại thời điểm cha mất, ông bà nội đều đã mất và không có người thừa kế nào khác.
Việc chia được tính như sau:
- Phần 300 m² thuộc quyền của mẹ không phải di sản của cha;
- Phần 300 m² của cha được chia đều cho ba người thuộc hàng thừa kế thứ nhất là mẹ và hai người con;
- Mỗi người được hưởng giá trị tương ứng 100 m² từ di sản của cha.
Sau lần chia này, mẹ có phần quyền tương ứng 400 m²; mỗi người con có phần quyền tương ứng 100 m².
Nếu sau đó mẹ mất, không để lại di chúc, cha mẹ của mẹ đều đã mất và chỉ còn hai người con thuộc hàng thừa kế thứ nhất, phần 400 m² của mẹ được chia đều cho hai người con. Khi hoàn tất cả hai lần thừa kế, mỗi người con có tổng phần quyền tương ứng 300 m².
Đây chỉ là ví dụ minh họa theo các giả định cụ thể. Kết quả sẽ thay đổi nếu ông bà còn sống, có con nuôi, có người con mất trước, có di chúc, đất là tài sản riêng hoặc người mất còn nghĩa vụ tài sản.
5. Một người con đã mất thì cháu có được hưởng không?
Có thể được hưởng theo thừa kế thế vị.
Theo Điều 652 Bộ luật Dân sự 2015, nếu người con chết trước hoặc chết cùng thời điểm với cha, mẹ thì các con của người đó được hưởng phần di sản mà cha hoặc mẹ của mình đáng lẽ được hưởng nếu còn sống. Nếu người cháu cũng chết trước hoặc cùng thời điểm với người để lại di sản thì chắt có thể được thế vị theo điều kiện luật định.
Ví dụ, cha mẹ có ba người con là A, B và C. A mất trước cha mẹ và có hai người con. Khi chia thừa kế theo pháp luật, hai người con của A có thể cùng hưởng phần mà A đáng lẽ được hưởng, chứ không phải mỗi người được tính một suất ngang với B và C.
Trường hợp người con còn sống tại thời điểm cha hoặc mẹ mất nhưng chết sau đó thì không gọi là thừa kế thế vị. Phần người này được hưởng sẽ trở thành di sản của chính họ và được tiếp tục giải quyết theo di chúc hoặc pháp luật.
6. Người giữ sổ đỏ hoặc đang ở trên đất có được hưởng hết không?
Không. Việc một người đang giữ sổ đỏ, trực tiếp quản lý, đóng thuế hoặc sinh sống lâu năm trên đất không tự động làm mất quyền thừa kế của những người khác.
Nếu đất là di sản chưa chia, người đang quản lý có trách nhiệm bảo quản và không được tự ý định đoạt toàn bộ tài sản khi chưa có sự đồng ý hợp pháp của những người đồng thừa kế hoặc quyết định của cơ quan có thẩm quyền.
Ngược lại, công sức bảo quản, tôn tạo đất, chi phí sửa chữa, nghĩa vụ tài chính đã thực hiện hoặc thỏa thuận trước đây của gia đình có thể là những tình tiết cần xem xét. Người có yêu cầu nên lưu giữ hóa đơn, chứng từ, giấy tờ nộp thuế, tài liệu sửa chữa và thông tin về quá trình quản lý tài sản.
7. Đất thừa kế có bắt buộc phải chia thành nhiều thửa không?
Không bắt buộc, mà những người thừa kế có thể thỏa thuận.
Theo Điều 660 Bộ luật Dân sự 2015, nếu không thể chia đều bằng hiện vật, những người thừa kế có thể thỏa thuận định giá tài sản và người nhận tài sản; nếu không thỏa thuận được thì tài sản có thể được bán để chia.
Việc tách thửa còn phụ thuộc diện tích tối thiểu, kích thước, lối đi, quy hoạch và quy định của địa phương tại thời điểm thực hiện. Vì vậy, một người được hưởng một phần ba giá trị thửa đất không có nghĩa đương nhiên được tách đúng một phần ba diện tích.
8. Có phải chia đất trước rồi mới trả nợ của cha mẹ không?
Theo Điều 615 và Điều 658 Bộ luật Dân sự 2015, trước khi phân chia di sản cần thanh toán các nghĩa vụ tài sản và chi phí liên quan theo thứ tự luật định, trong phạm vi di sản người chết để lại.
Các khoản thường cần kiểm tra gồm:
- Chi phí mai táng hợp lý;
- Tiền cấp dưỡng còn thiếu;
- Chi phí bảo quản di sản;
- Thuế và nghĩa vụ tài chính chưa hoàn thành;
- Khoản nợ có căn cứ;
- Chi phí liên quan đến việc phân chia di sản.
Nếu đất đang thế chấp, bị kê biên, có tranh chấp hoặc người mất còn nghĩa vụ tài sản thì phương án chia và sang tên có thể bị ảnh hưởng.
9. Anh chị em không thống nhất cách chia đất thì làm gì?
Trong trường hợp này, gia đình nên thu thập hồ sơ, chứng từ, xác định nguồn gốc đất,… và có thể khởi kiện yêu cầu chia di sản tại Tòa án có thẩm quyền nếu không thể thỏa thuận.
Theo Bộ luật Dân sự 2015, thời hiệu yêu cầu chia di sản là 30 năm đối với bất động sản, tính từ thời điểm mở thừa kế. Tuy nhiên, hồ sơ đã qua nhiều năm có thể liên quan đến việc quản lý, chiếm hữu, chuyển nhượng hoặc cấp giấy chứng nhận nên cần được đánh giá cụ thể, không nên chỉ dựa vào một mốc thời gian để kết luận.
10. Thủ tục phân chia và sang tên đất thừa kế
Nếu tất cả người thừa kế thống nhất và hồ sơ rõ ràng, các bên có thể thực hiện thủ tục công chứng văn bản phân chia di sản hoặc khai nhận di sản, sau đó đăng ký biến động để sang tên.
Theo khoản 3 Điều 133 Luật Đất đai 2024, trường hợp thừa kế quyền sử dụng đất, thời hạn đăng ký biến động được tính trong 30 ngày kể từ ngày phân chia xong quyền sử dụng đất là di sản hoặc từ ngày bản án, quyết định của Tòa án có hiệu lực.
Để xem chi tiết hồ sơ, niêm yết, công chứng và sang tên, người đọc có thể tham khảo bài “Khai nhận di sản thừa kế tại Đồng Tháp” trên website Pháp lý Thu Ngân.
Pháp lý Thu Ngân hỗ trợ chia đất thừa kế tại đồng tháp
Nếu gia đình đang có đất do cha mẹ để lại nhưng chưa biết ai được hưởng và mỗi người được chia bao nhiêu, nên giữ nguyên hiện trạng, bảo quản đầy đủ giấy tờ và kiểm tra hồ sơ trước khi ký văn bản phân chia.
Liên hệ Pháp lý Thu Ngân để được hỗ trợ: Kiểm tra di chúc và điều kiện hưởng thừa kế; Xác định đất là tài sản chung hay tài sản riêng; Xác định người thừa kế và phần được hưởng; Tư vấn phương án chia đất, thanh toán giá trị hoặc cùng đứng tên; Soạn thảo văn bản và hỗ trợ thủ tục công chứng; Tư vấn hướng xử lý khi có người giữ sổ đỏ, không hợp tác hoặc phát sinh tranh chấp;…
